جدا شدن پرده شبكيه

شبكيه ساختاري است در پشت چشم كه براي ديد بسيار مهم است. وقتي دو لايه شبكيه از هم جدا شوند، جدا شدن پرده شبكيه (RD) گفته ميشود. يك بيماري بسيار جدي چشم است و اگر سريعا درمان نشود مي تواند سبب نابينايي شود. با اين وجود، اگر سريع شناسايي و درمان شود، كه اغلب هم با جراحي است، براي برخي از انواع انفصالهاي شبكيه مي تواند دورنماي بسيار خوبي متصور شد.

شناخت شبكيه

نور وارد چشم شده و با لنزها (عدسي ها) بر روي شبكيه متمركز ميشود. شبكيه تصويري ايجاد مي كند كه سپس به عصب بينايي فرستاده ميشود اين عصب تصوير را به مغز انتقال مي دهد. اگر شبكيه آسيب ببيند يا در موقعيت درست نباشد، تصوير واضحي نمي تواند ايجاد شود.

شبكيه اساسا از دو  لايه تشكيل شده است. لايه داخلي از”سلولهاي بينايي” لايه استوانه ها و مخروطها ناميده ميشود. اين سلولها به نور واكنش نشان مي دهند و سيگنالهاي الكتريكي را به پايين به سمت فيبرهاي كوچك عصبي (كه در عصب بينايي جمع آوري ميشوند) به مغز مي فرستند. لايه خارجي- اپيتليوم پيگمانته شبكيه- لايه اي از سلولها در پشت لايه استوانه ها و مخروطها است. اين سولها به تغذيه و حمايت از لايه استوانه ها و مخروطها كمك مي كند.

  • سلولهاي مخروطي در ديدن رنگها و جزئيات ريز نقش دارند.
  • سلولهاي استوانه اي شما را قادر به ديدن سايه هاي خاكستري و درك جنبشها مي سازند.

لكه زرد (ماكيولا) (macula) منطقه اي كوچك اما حياتي در شبكيه در انتهاي چشم شما است. 5 ميلي متر قطر دارد. مركز ماكيولا، گودي(fovea) ناميده ميشود. ماكيولا بخشي از شبكيه است كه در آن تراكم سلولهاي بينايي مخصوصا سلولهاي مخروطي بيشتر است. ماكيولا مسئول ديد متمركز (مركزي) شما است. باقي مانده شبكيه مسئول ديد جانبي شما است.

مشيميه (choroid) لايه اي از بافت پشت شبكيه است كه حاوي رگهاي ريز خوني بسيار است. اين رگها به جذب اكسيژن و مواد غذايي در شبكيه كمك مي كند.

غشاء بروك (Bruch’s membrane) يك پرده نازك است كه به شكل دادن مانعي بين مشميه و شبكيه كه بسيار حساس است كمك مي نمايد.

لايه خارجي چشم كه سفيد و ضخيم است صلبيه (sclera) نام دارد.

جداشدگي شبكيه چيست و چه چيزي عامل آن است؟

جداشدگي شبكيه (RD) زماني اتفاق مي افتد كه لايه داخلي سلولهاي استوانه اي و مخروطي از اپيتليوم پيگمانته شبكيه (RPE) جدا شود. اين اتفاق به سه شيوه متفاوت ممكن است انجام شود:

تصویر سمت چپ: شبکیه طبیعی و تصویر سمت راست، جداشدگی شبکیه،
تصویر سمت چپ: شبکیه طبیعی و تصویر سمت راست، جداشدگی شبکیه،

جداشدگي رگماتوژن شبكيه

نوعي RD است كه در نتيجه ايجاد سوراخ يا پارگي در شبكيه ايجاد ميشود. (رگما كه واژه اي يوناني است به معناي پارگي است). در اين صورت مايعي از مركز ژله اي مانند چشم (زجاجيه) بين سلولهاي استوانه اي و مخروطي و شبكيه و RPE جريان مي يابد و سبب جدا شدن (انفصال) اين دو لايه مي گردد. اين متداولترين نوع RD است.

توجه: ايجاد پارگي در شبكيه بسيار رايج است مخصوصا در افراد پير. اغلب پارگي ها در شبكيه به RD منجر نميشود اما برخي چرا.

پارگي شبكيه و در نتيجه ريسك ابتلا به RD در موارد زير افزايش مي يابد:

  • نزديك بيني (ميوپي). هر چه نزديك بيني بيشتر باشد ريسك RD بيشتر است.
  • آب مرواريد. آب مرواريد به معناي ابري شدن لنزهاي چشم شماست. اگر زماني كه آب مرواريد برداشته ميشود لنزها جايگزين نشوند احتمال ايجاد RD بيشتر است.
  • جراحت (تروما) چشم. اين رايج ترين عامل در افراد جوان است.
  • ورزشهاي مشخصي از جمله بكس، پرش از ارتفاع و ديگر ورزشهاي تماسي ريسك RD را افزايش مي دهند.
  • سابقه RD. داشتن RD در يك چشم ايجاد RD در چشم ديگر را افزايش مي دهد.
  • نژاد. براي مثال، RD در يهودي ها رواج بيشتري داشته و در سياه پوستان بسيار نامتداول است.
  • افرادي كه سندروم مارفان دارند.
  • سن بالا. اغلب موارد RDدر افراد بالاي 40 سال اتفاق مي افتد. با افزايش سن زجاجيه كوتاه شده كه سبب جدا شدن زجاجيه ميشود. اين اتفاق در افراد پير بسيار رايج است و مي تواندريسك پاره شدن شبكيه شده و بنابراين RD را افزايش دهد. با اين وجود، RD امروزه هر چه بيشتر در كودكان به خاطر ورزشها و فعاليتهاي اوقات فراغتشان از جمله پين بال در حال افزايش است.

جداشدگي كششي شبكيه

التهاب مي تواند سبب بافت زخمگاه (بافت فيبروز) در سطح سلولهاي استوانه اي و مخروطي شود. اين بافت فيبروز به  زجاجيه چسبيده  مي تواند سلولهاي استوانه اي و مخروطي را به جلو هل دهد و سبب جدا شدن آنها از RPE شود. در شرايط مختلفي اين اتفاق ممكن است بيفتد. براي مثال، به عنوان عوارض بيماري چشم ديابت يا ديگر بيماري هاي نامتداول چشم.

جداشدگي اگزوداكتيو(Exudative) شبكيه

در اين نوع RD، مايع از رگهاي خوني به شبكيه و فضاي بين شبكيه و RPE تراوش مي كند. اين عارضه اي نامتداول از بيماريهاي مختلف است. براي مثال، فشار خون بسيار بالا، التهاب رگهاي خوني كوچك (vasculitis)، سرطانهاي خاص و اختلالات رگهاي خوني مشخص و نادر.

علائم جداشدگي شبكيه چيست؟

علائم احتمالي عبارتند از:

  • نورهاي خيره كننده. در ابتدا، ممكن است در ديدتان متوجه نورهاي خيره كننده شويد. از هر 10 نفر مبتلا به RD شش نفر متوجه آن ميشوند و بيشتر در تاريكي و ديد جانبي مشهود است.
  • اشكال معلق. عموما به صورت يك يا چند نقطه متحرك در ديد ظاهر ميشود. گاهي مثل تارهاي عنكبوت يا اشكال منحني/ دايره اي شكل به نظر مي رسند. وجود اشكال معلق در ديد الزاما به معناي وجود RD در شما نيست چون وجود آنها بسيار رايج بوده و اغلب اهميتي ندارد. با اين وجود، نوع اشكال معلقي كه شما تجربه مي كنيد به تعيين اينكه اهيمت دارند يا خير كمك مي نمايد. به عنوان يك قانون عمومي، وجود هر گونه شيء معلق جديد را در ديدتان به پزشك يا بينايي سنج خود گزارش دهيد. مخصوصا اگر علاوه بر اشياء معلق احساس وجود نور خيره كننده داشتيد سريعا به پزشك خود مراجعه نمائيد.
  • افت بينايي. ممكن است متوجه سايه هايي در ديد جانبي، تاري ديد يا افت بينايي مثل افتادن پرده اي جلوي چشمتان شويد.
  • بدون علائم. گاها RD يا پارگي در شبكيه در معاينات معمول چشم شناسايي ميشود.

اگر هر يك از اين علائم را داشتيد بايد سريعا به پزشك مراجعه نمائيد. اگر تشخيص RD باشد هر چه سريعتر درمان شود، نتيجه بهتر خواهد بود.

آيا عوارضي دارد؟

اگر RD درمان نشود، مي تواند منجر به نابينايي يا افت ديد قابل توجه شود.

چگونه مي توان جداشدگي شبكيه را تشخيص داد؟

يك متخصص چشم با استفاده از يك لامپ مخصوص و نگاه كردن به انتهاي چشم مي تواند RD را شناسايي كند. يك متخصص همچنين مي تواند ديد شما را كنترل كند. اگر پزشك عمومي شما به RD از روي علائمتان يا معاينه مظنون شد، بايد سريعا به يك متخصص چشم ارجاع داده شويد تا تشخيص تاييد شده و براي درمان اقدام شود. ممكن است متخصص لازم بداند كه براي باز نگه داشتن (اتساع) مردمك در چشمتان قطره بريزيد تا بتواند شبكيه را به درستي ببيند. اين قطره ها ممكن است سبب تار شدن موقت ديدتان شود كه در عرض چند ساعت رفع ميشود.

معمولا براي تشخيص RD نيازي به آزمايش ديگري نيست مگر اينكه پزشك نتواند به خوبي داخل چشم شما را ببيند. براي مثال، اگر در چشمتان در جلوي لنزها غباري وجود داشته باشد (آب مرواريد). در اين صورت ممكن است براي شما اسكن مافوق صوت انجام شود.

درمان جداشدگي شبكيه چيست؟

اغلب نياز به درمان فوري دارد. هرچه RD زودتر درمان شود، نتيجه بهتر خواهد بود. مخصوصا، بهتر است قبل از اينكه RD به ماكيولا- مهمترين قسمت در شبكيه براي ديدن- برسد مشكل برطرف شود.

هدف از درمان اين است كه شبكيه و RPE دوباره به هم بچسبند. همچنين ترميم هرگونه پارگي در شبكيه است تا از نشت هر گونه مايع دوباره به زير شبكيه اجتناب شود. براي رسيدن به اين هدف كارهاي مختلفي مي توان انجام داد. براي هر فرد ممكن است بيش از يك شيوه درماني استفاده شود كه به شرايط بستگي دارد. شيوه يا شيوه هاي مورد استفاده به اندازه، مكان دقيق، شدت و نوع RD بستگي دارد.

درمانهايي كه مي توان مدنظر قرار داد عبارتند از:

درمان پارگي هاي شبكيه با ليزر يا فريز كردن

علت اغلب RD ها پارگي در شبكيه است (كه در بالا توضيح داده شد). اگر مايع هنوز به زير پارگي شبكيه نشت نكرده باشد، پارگي را مي توان با يك ليزر ظريف يا با فريز كردن (كرايوتراپي درمان كرد. اين كار در يك كلينيك با استفاده از قطره هاي بي حس كننده موضعي انجام ميشود. با اين كار مقداري بافت زخمگاه به وجود مي آيد كه سبب بسته شدن پارگي مي گردد. در عمل، مثل جوش دادن شكستگي به هم است. با اين كار از پيشروي بيشتر RD جلوگيري ميشود.

جراحي اسكلرال باكلينگ (Scleral buckling)

اين جراحي تحت بي حسي عمومي يا موضعي انجام ميشود. قطعه كوچكي از سيليكون يا پلاستيك به لايه خارجي چشم (صلبيه) در بالاي محل پارگي شبكيه چسبانده ميشود. با اين كار صلبيه (و بنابراين RPE) در مقابل بخش جدا شده شبكيه به جلو رانده ميشود. اين عمل اسكلرال باكلينگ ناميده ميشود چون صلبيه (اسكلرال) با قطعه كوچكي از سيليكون به جلو رانده ميشود (بالكينگ). در برخي موارد ممكن در اطراف قسمت خارجي چشم رشته اي از سليكون مثل يك كمربند قرار داده شود.

در طول عمل، مقداري از مايعي كه پشت شبكيه جمع شده است ممكن است تخليه شود. با اين كار به قسمت جدا شده شبكيه كمك ميشود تا بهتر به RPE بچسبد. با اين وجود، اگر در زمان جراحي مايع تخليه نشود به تدريج جذب جريان خون ميشود.

به محض اينكه سيليكون يا سگك پلاستيكي در محل قرار گرفت، ممكن است يك حباب گاز به شكاف زجاجيه تزريق شود. با اين كار شبكيه در مقابل REP بالا آمده و به چسبيدن مجدد دائمي شبكيه كمك ميكند. اين حباب گاز به تدريج در عرض يك هفته محو ميشود.

سگك سليكوني اغلب براي هميشه در چشم باقي مي ماند. اگر كسي به شما نگاه كند نمي تواند آن را ببيند چون به صلبيه جايي در انتهاي چشم چسبيده است.

اسكلار بالكينگ ممكن است علاوه بر ليزر يا فريز كردن براي درمان پارگي شبكيه انجام شود.

چسباندن شبکیه با استفاده از گاز (Pneumatic retinopexy)

اين شيوه تحت بي حسي موضعي انجام ميشود. متخصص چشم يك حباب گاز به داخل حفره زجاجيه چشم تزريق مي كند. اين حباب قسمت جدا شده شبكيه را به عقب برده و به RPE مي چسباند. با اين كار RPE و شبكيه به صورت دائمي دوباره به هم مي چسبند.

حباب گاز در  عرض يك هفته به تدريج ناپديد شده و از بين مي رود.

براي اين كه اين درمان خوب عمل كند، براي چند هفته بايد در اغلب اوقات سر خود را در حالتي كه قرار دهيد كه انگار منتظر شروع مسابقه هستيد (رو به پايين) تا حباب بالا مي رود. اين كار براي برخي بسيار ناراحت كننده است و بنابراين استفاده از اين شيوه براي همه مناسب نيست.

بنابراين از اين شيوه بيشتر براي RD در قسمت بالاي شبكيه استفاده ميشود. براي اين منظور، بهتر اين است كه سر در بيشتر اوقات به سمت جلو و پايين باشد تا حباب بتواند بالا رفته و به آرامي به جايي كه RD واقع شده فشار آورد.

اين حالت نگه داشتن سر نيز براي چند هفته، كه براي بازگشت شبكيه به محل مناسب خود مورد نياز است، هم مي تواند خسته كننده و كار سختي باشد.

از Pneumatic retinopexy مي توان در كنار درمان با ليزر و فريز كردن براي درمان پارگي شبكيه استفاده كرد.

ویترکتومی (Vitrectomy)

اين اقدام تحت بي حسي عمومي يا موضعي انجام ميشود. ماده ژل مانندي كه زجاجيه ناميده ميشود برداشته ميشود. سپس فضاي باقي مانده با يك گاز (يا گاهي يك مايع) پر ميشود كه شبكيه را به جاي اوليه خود باز مي گرداند. اين گاز به تدريج ناپديد شده  و مايع طبيعي بدن كه در چشم ساخته ميشود جايگزين ميشود.

ممكن است در حين ويتركتومي يك اسكلرال باكل هم كار گذاشته شود.

بعد از هر نوع درمان، اگر درد يا اختلال شديد در ديد خود را تجربه كرديد بايد سريعا به پزشك خود اطلاع دهيد.

دورنماي آن چگونه است؟

به عوامل مختلفي بستگي دارد:

  • طول مدتي كه شبكيه جدا مانده است
  • علت RD
  • مقدار شبكيه كه آسيبب ديده است
  • آيا ماكيولا نيز تحت تاثير قرارگرفته است يا خير

اگر RD ماكولا را تحت تاثير قرار نداده باشد و سريع درمان شده باشد انتظار بهبود سريع با بازگشت قسمت عمده ديد انتظار مي رود. در اين صورت ممكن است چند هفته اي طول بكشد تا ديد بهبود يابد و براي كمك به ديد ممكن است دائما به عينك نياز داشته باشيد.

متاسفانه، اگر ماكولا نيز جدا شده باشد، دورنما خوب نيست و انتظار كم شدن ديد در بلند مدت و حتي نابينايي در چشم آسيب ديده انتظار مي رود. RD امكان درمان دارد. همچنين وجود اين مشكل در يك چشم احتمال وقوع آن در چشم ديگر را نيز افزايش مي دهد.

دکتررضااسدی

پزشک، متخصص اپیدمیولوژی، پژوهشگر بین المللی، استادیار دانشگاه علوم پزشکی مشهد و مشاور سازمان بهداشت جهانی. او سابقه تدریس در زمینه نگارش علمی از 10 سال گذشته دارد و شیوه آموزشی او بسیار آسان و روان است. - شاخص h براساس اسکوپوس: 22 - تعداد مقالات نمایه شده ISI تا سال 1398: 35

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پست بعدی

غمهاي زمستاني را شكست دهيد چگونه برناراحتي هاي فصلي غلبه كنيم

یکشنبه 22 دی 1398
با كوتاه تر شدن روزها بسياري از افراد احساس ناراحتي مي كنند. ممكن است در روزهاي تعطيل در زمستان احساس غم داشته يا بعد از جشن ها و مهماني ها دچار رخوت شويد. در برخي افراد تغييرات حالت هر سال بدتر ميشود و كل پاييز و زمستان كه نور طبيعي […]

سردبیر

دکتر رضا اسدی

من یکی از بزرگترین اهداف همیشگی ام، ترویج شیوه زندگی سالم بوده است. این کار را با آموزش سلامت به بیمارانم آغاز کردم و سپس در فضای مجازی آن را توسعه دادم.

دسترسی سریع