لوچي يا انحراف چشم (استرابيسم) در كودكان

اصطلاح پزشكي براي انحراف چشم استرابيسم است. بيماري است كه در آن ديد چشمها در يك جهت نيست. در حالي كه يك چشم براي تمركز به شيئي به جلو نگاه مي كند چشم ديگر به سمت پشت، بالا يا پايين است. انحراف چشم اغلب در كودكان است. كودك مبتلا به انحراف چشم از چشم مبتلا براي ديدن استفاده نمي كند. اين سبب افت بينايي كه تنبلي چشم ناميده ميشود مي گردد كه اين ضعف دائمي ميشود مگر اينكه در همان كودكي درمان شود. درمان شامل بستن چشم سالم است تا كودك مجبور شود از چشم آسيب ديده استفاده نمايد. گاها براي اصلاح ظاهري چشم منحرف نياز به جراحي است.

انحراف چشم در کودکان
انحراف چشم در کودکان

انحراف چشم چيست؟

انحراف چشم زماني است كه ديد دو چشم در يك راستا نيست. در حالي كه يك چشم براي تمركز به شيئي به جلو نگاه مي كند چشم ديگر به سمت پشت، بالا يا پايين است. انحراف چشم متداول بوده و از هر 20 كودك يك نفر به آن مبتلا است. شايد متوجه شده باشيد كه كودكتان نيز مبتلا به انحراف چشم است. اغلب انحراف چشم قبل از سن مدرسه و مصوصا در سن سه سالگي به وجود مي آيد. گاها انحراف در كودكان بزرگتر و يا حتي در بزرگسالان هم به وجود مي آيد.

در اين مقاله فقط به انحراف چشم در كودكان پرداخته شده است.

شناخت ماهيچه هاي چشم

حركت چشم توسط شش ماهيچه كنترل ميشود كه چشم را در جهات خاصي مي كشند. عضله ركتوس جانبي چشم را به خارج مي كشد. عضله ركتوس داخلي چشم را به جلو مي كشد. ماهيچه ركتوس برتر عمدتا مسئول حركات رو به بالا است در حالي كه  عضله ركتوس تحتاني اغلب چشم را به سمت پايين ميكشد. در انتها عضله هاي مايل فوقاني و تحتاني به ثبات حركات چشم كمك مي نمايند- مخصوصا براي نگاه كردن به پايين و جلو يا  بالا و خارج.

براي مثال براي نگاه كردن به چپ، عضله ركتوس جانبي چشم چپ، آن را به خارج و عضله ركتوس داخلي چشم راست، چشم راست را به سمت داخل به طرف بيني مي كشد.

انحراف زماني اتفاق مي افتد كه عضلات چشم به صورت متعادل كار نكنند و چشمها در مجموع درست حركت نكنند.

آيا انحراف چشم انواع مختلفي دارد؟

بله انواع مختلفي از انحراف چشم وجود دارد. انحرافات چشم را مي توان به چند طبقه زير تقسيم كرد:

  • بر اساس جهت انحراف (چرخش) چشم:
    • اگر چشم به سمت داخل بچرخد درون پيچي (esotropia) ناميده ميشود.
    • اگر چشم به سمت خارج بچرخد برونپيچي (exotropia) ناميده ميشود.
    • اگر چشم به سمت بالا بچرخد هيپرتروپي (hypertropia) ناميده ميشود.
    • اگر چشم به سمت پايين بچرخد هیپوتروپی (hypotropia) ناميده ميشود.
  • آيا انحراف هميشه وجود دارد (ثابت است) يا به وجود مي آيد و از بين مي رود.
  • چشم مبتلا زماني كه چشمها باز و در حال استفاده هستند هم مي چرخد (انحراف چشم آشكار) يا فقط زماني كه چشم پوشانده شده يا بسته است اين اتفاق مي افتد (انحراف چشم پنهان) و زماني كه چشمها باز هستند سالم به نظر مي آيد.
  • شدت (زاويه) انحراف در همه جهات يكسان است يا خير:
    • انحراف concomitant بدين معنا است كه زاويه (درجه) انحراف هميشه درهمه جهات نگاه يكسان است. به عبارتي، هر دو چشم به خوبي حركت مي كنند، همه عضلات كار مي كنند ، اما به هر طرفي كه نگاه مي كنيد،هر دو چشم به ميزان مشخصي از تراز خارج هستند.
    • انحراف incomitant بدين معنا است كه زاويه انحراف مي تواند متفاوت باشد. براي مثال، وقتي به چپ نگاه مي كنيد، هيچ انحرافي وجود ندارد و چشم ها در يك راستا هستند. ولي وقتي به راست نگاه مي كنيد، ممكن است يك چشم به حد كافي حركت نكرده و در يك راستا نباشند.
  • بر اساس سن آغاز. اغلب انحرافات در سه ساله اول زندگي اتفاق افتاد. گاهي در بچه هاي بزرگتر و بزرگسالان نيز اتفاق مي افتد. انحرافاتي كه در كودكان اتفاق مي افتد اغلب علت متفاوتي با بزرگسالان دارند.
  • بر اساس علت:
    • در بسياري از موارد انحراف دركودكان، علت ايجاد انحراف مشخص نيست.
    • در برخي از موارد انحراف كودكان (و در موارد بسياري انحراف بزرگسالان) به خاطر اختلال چشم، عضلات چشم، مغز يا اعصاب اتفاق مي افتد.

انواع و علل انحراف در كودكان چيست؟

از هر 100 كودك پنج ساله 5 نفر مبتلا به انحراف چشم است. وقتي كودكان خسته يا در حال خواب ديدن هستند مشاهده انحرافي مختصر طبيعي است. گاهي نوزادان چشمهاي خود را مي چرخانند- اين اتفاق هم اگر به صورت گاهگاهي باشد طبيعي است مخصوصا وقتي خسته هستند. برخي انحرافات مشهود تر از هستند. ممكن است متوجه شويد كه كودكتان با يك چشمش نمي تواند مستقيم نگاه كند. يك علامت ديگر انحراف اين است وقتي كودك به شما نگاه ميكند يك چشمش را نزديكتر مي كند يا سرش را به يك طرف مي چرخاند.

انحراف چشم مادرزادي به علل ناشناخته

انحراف مادرزادي به اين معني است كه كودك با انحراف به دنيا آيد يا در طول شش ماه اول زندگي ايجاد شود. در اغلب موارد، علت ناشناخته است. (عضلات ماهيچه متعادل نيستند اما علت آن مشخص نيست.)

در اغلب موارد چشم به سمت داخل مي چرخد. اين بيماري درون پيچي ذاتي ناميده ميشود (گاهي درون پيچي نوزادي ناميده ميشود). اين نوع انحراف اغلب ارثي است بنابراين يك عامل ژنتيكي دارد. با اين وجود، بسياري از كودكان مبتلا به درون پيچي ذاتي در خانواده سابقه اي از اين مشكل ندارند. در برخي موارد چشم به بيرون مي چرخد (برون پيچي ذاتي). در يك نوع نامتداول از انحراف با دليل ناشناخته چشم به پايين يا بالا مي چرخد.

انحراف به خاطر عيوب انكساري

عيوب انكساري عبارتند از: نزديك بيني (ميوپي)، دور بيني (hypermetropia) و آستيگماتيسم. آستيگماتيسم مشكلي چشمي است كه در آن سطح چشم (قرنيه) يا عدسي ها بيش از حالت طبيعي بيضي شكل هستند به جاي اينكه گرد باشند. در اين صورت مشكل در تمركز به وجود مي آيد. اين ها مشكلاتي هستند كه به خاطر تمركز ضعيف نور در لنزهاي چشم به وجود مي آيند.

وقتي كودكي با يك عيب انكساري براي ديدن واضح تر بيشتر تمركز مي كند ممكن است چشم بچرخد. اين نوع انحراف بيشتر در كودكان دو ساله يا بالاتر مخصوصا در كودكاني كه دوربيني دارند به وجود مي آيد. اين نوع انحراف اغلب درون پيچي (esotropia) است.

علل ديگر

اغلب كودكان مبتلا به انحراف چشم يكي از انواع انحراف گقته شده در بالا را دارند و در غير اين صورت سالم هستند. در برخي موارد، انحراف يكي از مشخصه هاي يك بيماري فراگيرتر ژنتيكي يا مغزي است. در برخي كودكان مبتلا به فلج مغزي، سندروم نونان يا داون، هيدروسفالي، آسيبهاي مغزي يا تومور، رتينوبلاستوما (نوع نادري از سرطان چشم) و چندين بيماري ديگر ممكن است انحراف به وجود آيد.

افراد مبتلا به انحراف چشم چه مشكلاتي دارند؟

آمبلوپي

آمبلوپي گاهي تنبلي چشم نيز ناميده ميشود. در اين صورت ديد يك چشم ضعيف است و سبب ميشود كودك از آن چشم براي ديدن استفاده نكند. اين افت بينايي در نتيجه تنبلي را نمي توان با زدن عينك اصلاح كرد. با اين وجود اغلب قابل درمان است (به ادامه مطلب مراجعه نمائيد).
اگر تنبلي چشم قبل از 7 سالگي درمان نشود، نقص بينايي اغلب براي هميشه باقي مي ماند.
براي درك اينكه تنبلي چشم چگونه اتفاق مي افتد، بهتر است بدانيم كه بينايي چگونه تكامل مي يابد. نوزادان تازه متولد شده مي توانند ببينند. با اين وجود، با بزگتر شدن، مسيرهاي بينايي از چشم به مغز و در خود مغز به رشد خود ادامه مي دهند. اين تكامل بينايي تا حدود سن 7-8 سالگي ادامه دارد. بعد از اين مدت، مسيرهايي بينايي و قسمتهاي بينايي مغز كاملا شكل گرفته و ديگر قابل تغيير نيستند.

اگر به هر دليلي، كودك نتواند از يك يا هر دو چشم به صورت طبيعي استفاده نمايد، بينايي به درستي آموخته نميشود. در اين صورت نقص بينايي كه تنبلي چشم ناميده ميشود به وجود مي آيد. تنبلي چشم علاوه بر چيزهاي ديگر بر چشم تاثير مي گذارد. در عمل، تنبلي چشم بيشتر يك مشكل تكاملي در مغز است تا خود چشم. حتي اگر مشكلات ديگر چشم نيز درمان شوند، نقص بينايي حاصل از تنبلي چشم اغلب براي هميشه باقي ميماند مگر اينكه تا قبل از 7 سالگي درمان شود.

انحراف چشم متداولترين عامل تنبلي چشم است. در اغلب موارد انحراف ، يك چشم سالم بوده و براي تمركز از آن استفاده ميشود (چشمي كه مي تواند به درستي ببيند). در بقيه، چشم چرخيده (منحرف) براي تمركز استفاده نميشود و مغز سيگنالهاي ارسال شده از اين چشم را ناديده مي گيرد.(به مقاله مجزايي با عنوان “تنبلي چشم” براي اطلاعات بيشتر مراجعه نمائيد.)

انحراف چشم چگونه به نظر مي آيد؟

انحراف چشم مي تواند يك مشكل زيبايي باشد. بسياري از كودكان بزرگتر كه در كودكي انحراف چشم آنها درمان نشده است به خاطر ديد بقيه نسبت به خود از اعتماد به نفس پاييني برخوردار هستند.

نقص ديد دوچشمي

در چشمهاي طبيعي هر دو چشم مي بينند و بر روي يك نقطه متمركز ميشوند. اين ديد دوچشمي ناميده ميشود. مغز براي ايجاد يك تصوير سه بعدي سيگنالهاي ارسال شده از هر دو چشم را با هم تركيب مي كند. اگر انحراف چشم داشته باشيد، دو چشم بر روي دو نقطه متفاوت تمركز مي كنند. در كودكان مبتلا به انحراف اين سبب دوبيني ميشود. همان طور كه در بالا در بخش “تنبلي چشم” توضيح داده شد، در كودكان مغز سريعا مي آموزد كه سيگنالها و تصاوير ارسال شده از چشم منحرف را نايده بگيرد. سپس كودك به صورت موثر فقط با يك چشم مي بيند. اين يعني وقتي كودك به اشياء مينگرد تصور درستي از عمق ندارد. در نتيجه، به درستي نمي تواند سه بعدي ببيند.

(بزرگسالاني كه دچار انحراف چشم ميشوند اغلب دوبيني دارند، چون مغز آنها به رشد كامل رسيده و نمي تواند تصاوير حاصل از يك چشم را ناديده بگيرد.)

چگونه مي توان انحراف چشم را تشخيص داد و ارزيابي كرد؟

انحراف (و تنبلي) بايد زود شناسايي شود. چكابهاي معمول براي تشخيص مشكلات چشم در نوزادان و كودكان اغلب در معاينات نوزاد تازه متولد شده و در بازبيني هاي نوزاد در 6 تا 8 هفتگي انجام ميشود. همچنين در سن پيش دبستاني و ورود به مدرسه نيز چكاب ديد انجام ميشود.

برخي نوزادان تازه متولد شده دچار انحراف متناوب (intermittent) هستند كه خيلي زود از بين مي رود. با اين وجود، انحرافات ثابت اغلب دائمي هستند مگر اين كه درمان شوند. بنابراين، به عنوان راهنمايي..

هر گونه انحراف مشاهده شده در نوزاد تازه متولد شده هميشه بايد متناوب باشد (بيايد و برود) و تا سن 2 ماهگي كاهش يابد و در 4 ماهگي كاملا از بين برود. كودك مبتلا به انحراف ثابت يا انحراف متناوبي كه از 2 ماهگي بدتر شود بايد براي ارزابي به پزشك ارجاء داده شود.

يك نوزاد يا كودك مشكوك به انحراف به اپتومتریست ارجاء داده ميشود. اپتومتریست يك متخصص است كه مخصوصا براي ارزيابي و مديريت كودكان مبتلا به انحراف و تنبلي چشم آموزش ديده است. اگر لازم باشد، اپتومتریست كودك را به متخصص چشم (جراح چشم) براي ارزيابي هاي بيشتر و درمان ارجاء ميدهد.


براي بررسي ديد كودك آزمايشات مختلفي انجام ميشود (حتي اگر هنوز قادر به خواندن نباشند). آزمايشات بينايي حتي براي نوزادان نيز انجام ميشود. آزمايشات براي يافتن انحراف مي تواند شامل بستن و باز كردن به نوبت چشمها باشد. با اين كار مي توان فهميد كه كدام چشم دچار انحراف است و چگونه حركت مي كند. مردمك چشم را مي توان با يك چراغ قوه بررسي كرد و ديد آيا با نور كوچكتر (منقبض) شده و با قطع نور گشادتر (منبسط) ميشود يا خير. افتالموسكوپ يك چراغ قوه مخصوص است كه براي معاينه انتهاي چشم (شبكيه) استفاده ميشود. گاها، اگر مضنون به عامل ديگري براي انحراف باشند (به غير از انحراف مادرزادي يا يك عيب انكساري مرتبط) ممكن است نياز به اسكن چشم يا مغز باشد.

درمان انحراف چيست؟

درمان عموما به صورت زير است:

  • درمان تنبلي چشم (افت بينايي) اگر وجود دارد.
  • زدن عينك براي اصلاح عيب انكساري، اگر وجود دارد.
  • اغلب براي اصلاح ظاهر خود انحراف جراحي لازم است و در برخي موارد به احياي ديد دو چشمي كمك مي كند.

درمان آمبليوپي (تنبلي چشم)

اصلي ترين درمان براي تنبلي محدود كردن استفاده از چشم سالم است. با اين كار چشم مجبور به كار كردن ميشود. اگر اين كار خيلي زود در كودكي انجام شود، بينايي اغلب بهبود مي يابد و اغلب به سطح معمولي مي رسد. در عمل، تكامل بينايي چشم آسيب ديده بهبود مي يابد. يك شيوه متداول استفاده از چشم بند براي چشم سالم است.

طول درمان براي بستن چشم به سن كودك و شدت تنبلي چشم بستگي دارد. ممكن است استفاده از چشم بند براي چند ساعتي در هفته يا براي بيشتر ساعات روز و هر روز تجويز شود. درمان تا زماني ادامه دارد كه ديد به حالت طبيعي برسد يا ديگر بهبودي مشاهده نشود. ممكن است حصول موفقيت بستن چشم چند هفته تا چند ماه طول بكشد.

اعلب كودك تا سن 8 سالگي پايش ميشود تا اطمينان حاصل شود كه به درستي از چشم درمان شده استفاده ميشود  و دوباره تنبل نشده باشد. گاهي ممكن است قبل از اينكه مسيرهاي بينايي در مغز به ثبات رسيده و ديگر قابل تغيير نباشند يك دوره مجدد استفاده از چشم بند تجويز شود (درمان نگه دارنده).

گاها، به جاي استفاده از چشم بند از قطره ها يا عينكهايي استفاده ميشوند كه ديد چشم سالم را تار كرده و مانع از ديد درست آن ميشوند. هر دو اين شيوه ها چشم تنبل را مجبور به ديدن مي كنند.

به عنوان درمان نگه دارنده چشم تنبلي كه با چشم بند درمان شده است مي توان از بينايي درماني استفاده كرد. اين شيوه شامل بازي هايي با كودك ميشوند كه نياز به بينايي دارند تا با چشم آسيب ديده حتي با شدت بيشتري كار كند-مثل آموزش چشم.

اصلاح عيوب انكساري

اگر كودكي دچار عيوب انكساري است (براي مثال دوربيني يا نزديك بيني) در اين صورت عينك تجويز ميشود. با اين كار بينايي در چشم اصلاح ميشود. همچنين اگر عيوب انكساري عامل انحراف چشم باشد، مي تواند سبب رفع انحراف شود.

جراحي

در بسياري از موارد براي راست كردن چشم تا حد ممكن جراحي پيشنهاد ميشود. هدف اصلي جراحي درست كردن ظاهر چشمها است. در برخي موارد، جراحي مي تواند سبب بهبود يا احياي ديد دوچشمي نيز شود (يعني دو چشم با هم كار كنند).

جراحي كه انجام ميشود به نوع و شدت انحراف بستگي دارد. مي تواند شامل جا به جا كردن محل اتصال يك عضله به كره چشم يا كوتاه كردن يكي از عضلاتي كه چشم را حركت مي دهد  شود. گاهي از تركيبي از اين تكنيكها استفاده ميشود.

 توكسين بوترلينيوم

توكسين بوترلينيوم (كه با نام بوتاكس نيز شناخته ميشود) سلولهاي عضلاني را از كار مي اندازد. از اين شيوه براي بيماريهاي بسياري استفاده ميشود و براي ضعيف كردن يك يا چند عضله به كار ميرود. در سالهاي اخير از تزريق سم بوترلينيوم مستقيما به ماهيچه هاي چشم به عنوان درماني براي انواع خاصي از انحراف، مخصوصا براي انحرافاتي كه چرخش به سمت داخل است (درون پيچي) استفاده ميشود. اين شيوه هر چه بيشتر به عنوان درماني جايگزين جراحي استفاده ميشود- اما فقط براي انواع خاصي از انحراف.

دورنماي آن چگونه است؟

براي تنبلي چشم (اگر به وجود آمد)

به عنوان يك قانون، هر چه كودك در سن كمتري درمان شود، احتمالا سرعت بهبود بينايي بيشتر و شانس احياي ديد كامل و طبيعي بيشتر خواهد بود. اگر درمان قبل از سن 6 تا 7 سالگي آغاز شود مي توان ديد طبيعي را باز گرداند. اگر در سن بالاتر درمان شروع شود، ممكن است تا حدودي بهبود در بينايي حاصل شود اما احتمال اينكه ديد طبيعي به صورت كامل باز گردد بسيار كم است.

براي بهبود ظاهر چشمها

جراحي انحراف چشم تا حد زيادي مي تواند راستاي چشم را اصلاح نمايد. گاها، حتي بعد از يك عمل، چشمها باز هم كاملا مستقيم نيستند. در برخي موارد، براي اصلاح انحراف چشم به دو تا چند عمل نياز است. گاهي يك بخيه مخصوص در محل زده ميشود كه بعدها اگر احتياج به اصلاح بيشتر بود قابل تنظيم است. اين امكان وجود دارد كه چندين سال بعد از يك جراحي موفق، انحراف دوباره باز گردد. براي مجددا راست كردن چشم يك گزينه يك جراحي ديگر است.

مهشید دولتی

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پست بعدی

اختلال طيف اوتيسم

س نوامبر 19 , 2019
آشكار سازي سرنخ هاي يك بيماري پيچيده کودکان اوتيسم يك اختلال مغزي پيچيده است كه در اوايل كودكي ظاهر ميشود. بر نحوه رفتار و تقابلش با ديگران تاثير مي گذارد. افراد مبتلا به اوتيسم در هنگام صحبت كردن به شما نگاه نمي كنند. زمان زيادي را صرف مرتب كردن اسباب […]

سردبیر

دکتر رضا اسدی

من یکی از بزرگترین اهداف همیشگی ام، ترویج شیوه زندگی سالم بوده است. این کار را با آموزش سلامت به بیمارانم آغاز کردم و سپس در فضای مجازی آن را توسعه دادم.

دسترسی سریع